Có một buổi chiều, một chị doanh nhân ngồi xuống trước mặt tôi và nói, giọng gần như xin lỗi: “Em không hiểu mình bị làm sao nữa. Đang yên đang lành thì mặt nóng bừng lên, đêm trằn trọc, sáng dậy người mệt như chưa hề ngủ. Con nói một câu thôi là em gắt ầm lên, xong lại ngồi khóc một mình vì thấy mình vô lý.”
Chị bốn mươi hai tuổi, điều hành hai công ty, trong mắt mọi người là người phụ nữ “có tất cả”. Vậy mà chị đang thấy mình rơi. Và điều làm chị đau nhất không phải những cơn bốc hỏa — mà là cảm giác xấu hổ: “Sao mình mạnh mẽ thế mà giờ lại yếu đuối, khó ở thế này?”
Nếu bạn từng có một buổi chiều như vậy, bài viết này dành cho bạn.
Trước hết, xin nói rõ: đây không phải lỗi của bạn
Gần đây tôi đọc được một bài viết rất hay của anh Nguyễn Xuân Hợp — một người bạn của tôi, chuyên sâu về sức khỏe — tựa đề “Tiền mãn kinh, hiểu để không sợ”. Tôi tâm đắc đến mức muốn ngồi xuống viết tiếp một góc mà anh đã mở ra rất đẹp.
Anh Hợp giải thích phần thân một cách nhẹ nhàng mà thấu đáo: bước vào tuổi tiền mãn kinh, hai hormone estrogen và progesterone không còn dồi dào, nhịp nhàng như thời thanh xuân nữa, mà dao động lên xuống như con sóng. Và mỗi lần con sóng ấy chao đảo, cơ thể lập tức lên tiếng — bốc hỏa, mất ngủ, da khô, và cả những cơn cáu gắt tưởng như vô cớ. Anh viết một câu tôi muốn mọi phụ nữ đều nghe: người phụ nữ cáu, rất nhiều khi, không phải vì họ khó tính, mà vì hormone đang nói thay cho họ.
Bạn đọc kỹ câu đó chưa? Bạn không hư. Bạn không yếu đuối. Bạn không “tự dưng khó ở”. Cơ thể bạn đang đi qua một khúc chuyển mà mọi người phụ nữ trên đời đều phải đi qua.
Với riêng tôi — người làm về tâm lý — có một chi tiết trong bài của anh Hợp làm tôi dừng lại rất lâu.
Chi tiết khiến tôi, một người làm tâm lý, phải dừng lại
Anh Hợp chỉ ra rằng ngày nay tiền mãn kinh đến sớm hơn — có người mới ba mươi lăm, ba mươi tám tuổi đã có dấu hiệu. Và thủ phạm lớn nhất, theo anh, không phải tuổi tác, mà là stress.
Anh giải thích rất giản dị: khi ta căng thẳng triền miên, cơ thể dồn nguyên liệu để sản xuất cortisol — hormone của “chiến đấu hay bỏ chạy”. Nhưng nguyên liệu làm ra cortisol lại dùng chung với nguyên liệu làm ra estrogen và progesterone. Thế là khi tâm bất an kéo dài, cơ thể coi sống còn là ưu tiên số một, giành hết phần cho cortisol, và bỏ đói hai hormone kia.
Nói cách khác: tâm càng gánh nặng, thân càng cạn kiệt — và cạn sớm hơn lẽ ra.
Câu này của anh Hợp, tôi xin phép được trích nguyên văn vì nó chính là nhịp cầu nối sang phần của tôi: “thân là cái ngọn, gốc nằm ở tâm.”
Là người ngồi nghe hàng trăm phụ nữ trung niên, tôi xác nhận điều đó bằng một sự thật khác: tôi hiếm khi gặp một người phụ nữ kiệt sức mà cái gốc chỉ nằm ở buồng trứng. Gần như luôn luôn, phía sau cơn bốc hỏa là một cái tâm đã gồng quá lâu. Một nỗi lo không gọi được tên. Một sự mệt mỏi tích tụ nhiều năm chưa từng được phép nghỉ.
Vậy nên nếu anh Hợp đã chăm sóc rất kỹ phần ngọn, tôi muốn đi xuống phần gốc: vì sao người phụ nữ — nhất là người phụ nữ giỏi giang, làm kinh doanh — lại khó buông đến thế?
Vì sao người phụ nữ giỏi lại là người khó buông nhất
Đây là nghịch lý tôi gặp mỗi ngày: người càng có năng lực, càng gánh nhiều, lại càng khó đặt xuống. Không phải vì họ thích khổ. Mà vì bên trong họ có những mô thức đã chạy tự động suốt mấy chục năm, âm thầm đến mức họ tưởng đó là tính cách. Tôi hay gọi tên bốn cái phổ biến nhất:
- “Phải mạnh.” Được khen mạnh mẽ từ nhỏ, nên yếu đuối trở thành điều cấm kỵ. Mệt cũng không dám nói. Đến lúc cơ thể phản ứng thì thấy xấu hổ.
- “Phải giỏi.” Giá trị bản thân bị buộc chặt vào thành tích. Nghỉ ngơi bị coi là lười. Cơ thể đòi nghỉ mà đầu không cho phép.
- “Phải gánh.” Lo cho chồng, cho con, cho cha mẹ hai bên, cho nhân viên — rồi cuối cùng mới đến mình, mà thường chẳng còn sức.
- “Phải làm hài lòng.” Sợ làm ai đó thất vọng hơn sợ chính mình gục ngã. Nói “không” thấy có lỗi, nên cứ ôm thêm việc, thêm vai.
Bạn thấy không? Bốn mô thức này chính là cỗ máy sản xuất stress triền miên mà anh Hợp nói tới. Chúng không ồn ào. Chúng chỉ lặng lẽ bơm cortisol vào người bạn mỗi ngày, năm này qua năm khác — cho tới khi buồng trứng, giấc ngủ và làn da phải thay bạn trả nợ.
Anh Hợp viết một câu mà tôi nghĩ chị em nào cũng nên dán lên gương: cùng một độ tuổi, có người vẫn tươi tắn nhẹ nhõm, có người đã kiệt sức xuống sắc — và khác nhau nhiều khi không nằm ở gen, mà nằm ở gánh nặng trong lòng.
Câu hỏi là: làm sao đặt gánh ấy xuống, khi ta đã quen vác đến mức không còn cảm thấy nó nặng?
Buông không phải là bỏ bê
Đây là chỗ tôi cần nói cho thật rõ, vì hai chữ “buông bỏ” bị hiểu lầm nhiều nhất. Buông không có nghĩa là bỏ mặc con cái, phó thác doanh nghiệp, ngừng yêu thương ai. Người phụ nữ nào nghe “buông đi” mà thấy sợ hãi hoặc tội lỗi, là vì họ tưởng buông đồng nghĩa với vô trách nhiệm.
Tôi định nghĩa khác. Buông là trả lại những gánh nặng vốn không thuộc về mình — kỳ vọng của người khác, trách nhiệm ta tự nhận về dù không ai giao, nhu cầu phải hoàn hảo trong mọi vai. Buông là phân biệt được: đâu là việc thật sự của mình, và đâu là việc mình ôm vào chỉ vì sợ — sợ bị đánh giá, sợ mất kiểm soát, sợ thấy mình vô dụng nếu ngừng lại.
Trong chương trình của mình, tôi thường mời chị em làm đúng một việc: viết ra tất cả những gì mình đang gánh, rồi phân loại — cái nào là trách nhiệm thật, cái nào là gánh mình tự vác. Gần như lần nào cũng vậy, quá nửa danh sách là loại thứ hai. Và chỉ riêng việc nhìn thấy điều đó thôi, nhiều người đã thở ra được một hơi mà mấy năm rồi họ chưa thở nổi.
“Chăm cái tâm” thực ra là làm gì?
Anh Hợp nói rất đúng: muốn cắt cái vòng xoắn đi xuống — tâm bất an → mất ngủ → cortisol cao → nội tiết kiệt → cáu gắt → tâm càng bất an — thì phải bắt đầu từ nơi nó khởi sinh, là tâm. Nhưng “chăm cái tâm” nghe trừu tượng quá. Dưới lăng kính tâm lý, tôi xin cụ thể hóa thành ba việc rất đời thường:
Một là nghe lại tiếng nói thật của mình. Sau nhiều năm sống theo kỳ vọng của người khác, nhiều chị không còn biết mình thực sự muốn gì. Hãy bắt đầu bằng một câu hỏi mỗi tối: “Hôm nay, mình thật sự thấy thế nào?” — và cho phép câu trả lời được thành thật, kể cả khi nó là “mình mệt”, “mình buồn”.
Hai là gọi tên cảm xúc thay vì đè nó xuống. Cơn cáu với con lúc bảy giờ tối thường không phải về đứa con. Nó là giọt nước tràn ly của một ngày dài dồn nén. Khi bạn gọi được tên — “à, mình đang kiệt sức, chứ con không có lỗi” — cơn giận mất đi một nửa sức mạnh, và bạn bớt đi phần tự trách theo sau.
Ba là tự cho phép mình nghỉ, mà không thấy có lỗi. Đây là việc khó nhất với người phụ nữ giỏi. Một quãng ngắn mỗi ngày để thở chậm, đi bộ, ngồi yên — như anh Hợp gợi ý — không phải ích kỷ. Đó là bạn nạp lại năng lượng để còn lo cho người khác được lâu dài. Thân được nghỉ, tâm được nghe, thì như anh Hợp nói, con sóng nội tiết sẽ bớt chao đảo dữ dội.
Tôi không hứa tâm an thì mọi thứ tự khỏi — tuổi tác vẫn là tuổi tác, và có những lúc cần đến bác sĩ, cần đến chuyên gia sức khỏe như anh Hợp. Chăm mình từ tâm và đi khám khi cần, hai việc đó không mâu thuẫn, mà bổ trợ cho nhau.
Tôi viết điều này không phải từ lý thuyết
Tôi là mẹ của ba cậu con trai, đồng thời điều hành công việc và xây dựng một cái Viện. Đã có một quãng tôi sống đúng như người phụ nữ đầu bài — làm được rất nhiều thứ, trong mắt mọi người là ổn, mà bên trong thì cạn. Tôi cũng từng gắt với con rồi ngồi tự trách, từng nằm thao thức lúc hai giờ sáng và không hiểu vì sao.
Phải mất một thời gian dài tôi mới nhận ra: cơ thể tôi không phản bội tôi. Nó đang thay tôi lên tiếng về một điều mà cái đầu tôi không chịu thừa nhận — rằng tôi đã mệt, đã gánh quá lâu, và đã đến lúc phải quay về chăm chính mình. Đó cũng chính là điều anh Hợp gói lại rất đẹp ở cuối bài của anh: tiền mãn kinh không phải một dấu chấm hết, mà là khúc mà cơ thể, sau mấy chục năm gánh vác, khẽ gõ cửa nhắc ta đã đến lúc quay về.
Nếu hôm nay bạn chỉ làm một điều
Thì xin đừng vội mua thêm một món gì cả. Hãy cho phép mình được nghỉ, được ngủ, được đặt xuống một chút gánh nặng trong lòng.
Và nếu bạn nhận ra mình trong bài này — cái cảm giác “có mọi thứ mà vẫn thấy trống, vẫn thấy mệt tận trong hồn” — thì có lẽ bạn sẽ thấy mình trong bài tôi từng viết: Mệt hồn, không phải mệt thân. Đó là khi cơn mệt không nằm ở cơ bắp, mà nằm ở một nơi sâu hơn.
Tôi cũng có một cuốn sách nhỏ, tặng miễn phí, tên là THỨC — Có người đang chờ bạn trở về. Nó không chữa nội tiết cho bạn. Nó chỉ ngồi xuống bên bạn, và nhắc rằng người đang chờ bạn trở về — chính là bạn.
Bạn xứng đáng được khỏe, được đẹp, và trước hết, được an.
Bài viết được gợi cảm hứng từ bài “Tiền mãn kinh, hiểu để không sợ” của anh Nguyễn Xuân Hợp — chuyên gia sức khỏe. Xin trân trọng cảm ơn anh vì góc nhìn ấm áp về phần thân, để tôi được viết tiếp phần tâm. Bạn có thể đọc thêm các bài khác của anh tại nguyenxuanhop.com.
Nguyễn Thị Ngọc Dung — nhà sáng lập & điều hành doanh nghiệp, đồng sáng lập Viện Tâm lý học Doanh nhân & Giáo dục Học đường, Giám đốc Đại sứ BNI, và mẹ của ba cậu con trai. Chị đi ra từ giảng đường Ngoại thương và tấm bằng Thạc sĩ Quản trị Kinh doanh — Tài chính tại Singapore (2009), rồi chọn quay về với thế giới bên trong, hiện đang theo học Thạc sĩ Tâm lý học tại ĐH Sư phạm Hà Nội.