Có một câu tôi đọc được của chị Nguyễn Tú Oanh, một nhà tâm lý mà tôi rất trân trọng, và tôi phải dừng lại khá lâu.
Chị viết về những người phụ nữ đến với mình trong giai đoạn hôn nhân nguội lạnh, và chị gọi tên một điều mà gần như ai cũng mang: “Chị sống cho người khác đến mức quên mất là mình cũng cần được sống.”
Tôi đọc câu đó không phải với tư cách một người làm về tâm lý. Tôi đọc nó với tư cách một người phụ nữ đã có lúc soi gương và không chắc mình còn nhận ra người trong đó.
Chị Oanh nói về hôn nhân. Nhưng tôi ngồi rất lâu, vì tôi nhận ra chị đang mô tả gần như chính xác một người phụ nữ khác — người tôi gặp mỗi tuần trong công việc của mình, và đôi khi là chính tôi vài năm trước: người nữ doanh nhân.
Người phụ nữ giỏi giang mà thấy trống
Bạn có công ty. Có nhân sự gọi bạn là sếp. Có những con số năm sau cao hơn năm trước. Trên giấy tờ, bạn là hình mẫu của “thành công”.
Vậy mà có những buổi tối, sau khi đã trả lời tin nhắn cuối cùng, đã dặn dò xong đứa con thứ ba, bạn ngồi xuống mép giường và thấy một khoảng trống không gọi được tên. Không phải buồn. Không hẳn mệt. Chỉ là… trống.
Chị Oanh mô tả người vợ trong bài viết của mình bằng những dòng làm tôi rùng mình vì thấy quen: chị ấy lo cho chồng, cho con, cho cha mẹ hai bên, cho từng bữa ăn giấc ngủ của cả nhà — “đến một ngày, khi mọi thứ nguội đi, chị hoảng hốt nhận ra mình không còn biết bản thân thích gì, muốn gì, đã bao lâu rồi chưa hỏi han chính mình một câu tử tế.”
Bạn chỉ cần đổi vài chữ. Thay “chồng con cha mẹ” bằng “công ty, đội ngũ, khách hàng, KPI quý này”. Chân dung vẫn nguyên vẹn. Người phụ nữ dồn hết mình cho một thứ bên ngoài — dù đó là gia đình hay sự nghiệp — và một ngày ngẩng lên, không còn thấy mình đâu nữa.
Điểm chung giữa người vợ trong bài của chị Oanh và người nữ doanh nhân trong công việc của tôi không phải là hôn nhân hay doanh nghiệp. Điểm chung là một thói quen rất sâu: đặt mình xuống cuối hàng, lâu đến mức quên là mình có ở trong hàng.
Vì sao ta không thấy điều đó sớm hơn
Ở đây tôi muốn mượn một góc nhìn tâm lý mà chị Oanh viết rất hay.
Chị nhắc đến tính mềm dẻo thần kinh — cách bộ não học theo những lối đi được lặp lại nhiều lần, “như một con đường mòn giữa đám cỏ: càng đi càng sâu.” Những câu ta nghe từ nhỏ — con gái phải biết hi sinh, phải lo cho người khác trước, phải mạnh mẽ đừng than — lắng xuống thành một lớp niềm tin nền. Rồi ta đi lại lối mòn ấy một cách vô thức, cả đời.
Với người nữ doanh nhân, lối mòn đó có một cái tên được xã hội khen ngợi: “chịu được”. Chịu được áp lực, chịu được cô đơn của người đứng đầu, gồng thêm một chút. Và vì cả thế giới vỗ tay cho sự “chịu được” ấy, ta càng lún sâu, càng khó thấy có một lối khác.
Cái bẫy tinh vi nằm ở chỗ: nó không đau đủ để bạn dừng lại. Nó chỉ làm bạn trống dần. Và trống thì không kêu cứu như gãy xương. Nó im lặng.
Cho đến khi có một cú va.
Khủng hoảng: bản án, hay tiếng chuông?
Đây là chỗ tôi biết ơn chị Oanh nhất, và cũng là điều tôi muốn tặng lại cho bạn.
Với người phụ nữ đang khủng hoảng, chị Oanh viết một câu tôi cho là quý: “khủng hoảng không đến để trừng phạt bạn. Nó đến như một tiếng chuông.”
Hãy để tôi dịch câu ấy sang ngôn ngữ của chúng ta — những người làm kinh doanh.
Cú va của người nữ doanh nhân thường có hình dạng thế này: một quý doanh thu tụt dốc không hiểu vì sao. Một đợt kiệt sức đến mức sáng dậy không muốn mở laptop. Một buổi ăn mừng cột mốc lớn mà lòng lại rỗng. Hoặc đơn giản là một câu hỏi bật lên giữa đêm: “Mình xây tất cả những thứ này để làm gì, nếu mình không còn ở trong đó?”
Phản xạ đầu tiên của hầu hết chúng ta là đọc cú va ấy như một bản án: mình yếu, mình sai ở đâu, mình chưa đủ cố. Y hệt điều chị Oanh quan sát ở những người phụ nữ trong hôn nhân — họ tin “sự lạnh lẽo này là lỗi của mình, là hình phạt cho một điều gì đó mình chưa đủ tốt.”
Không phải vậy.
Khủng hoảng của bạn không phải hóa đơn phạt cho việc bạn làm chưa đủ giỏi. Nó là tiếng chuông. Và như chị Oanh nói, nó “đang gọi bạn quay về với một điều rất cụ thể — chính bạn, con người bạn đã lặng lẽ đặt xuống cuối hàng suốt bao năm.”
Khi bạn thôi đọc cú va ấy như một bản án, bạn mới có đủ chỗ thở để đọc nó theo một cách khác: như một lời mời trở về.
“Cố gắng nhiều hơn” — chiếc xô thủng của người nữ doanh nhân
Nhưng nghe tiếng chuông rồi, phần lớn chúng ta làm gì? Chúng ta cố gắng nhiều hơn.
Chị Oanh có một hình ảnh mà tôi mê: cố gắng nhiều hơn giống như “đổ nước vào một chiếc xô thủng.” Mỗi lần bạn nhường nhịn, gồng mình tỏ ra ổn, bạn đổ thêm một ca nước. Nhưng nếu dưới đáy có một lỗ thủng chưa ai nhìn thấy, thì đổ bao nhiêu cũng vơi.
Người nữ doanh nhân đổ nước rất giỏi. Thấy trống ư? Nhận thêm một dự án. Thấy mệt ư? Đặt thêm một KPI, đi thêm một khóa học kỹ năng, tuyển thêm người, mở thêm chi nhánh. Chúng ta đổ nỗ lực vào doanh nghiệp một cách tuyệt vọng, tin rằng chỉ cần thành công hơn nữa thì cái trống kia sẽ đầy.
Nhưng cái lỗ thủng không nằm ở doanh nghiệp. Chị Oanh gọi nó rất đúng: một nhu cầu chưa bao giờ được nói ra, một tổn thương cũ chưa được chữa. Cái lỗ thủng nằm ở bên trong người phụ nữ, và không có cột mốc doanh thu nào vá được nó.
Đây là câu của chị Oanh mà tôi muốn bạn mang theo: “những người cố gắng nhiều nhất lại thường là những người kiệt sức nhất — và ít khi là những người hạnh phúc hơn.”
Nếu bạn đọc đến đây mà thấy nhói, thì có lẽ bạn cũng đang đổ nước vào một chiếc xô thủng. Và tin tốt là: vấn đề chưa bao giờ là bạn cố chưa đủ. Bạn đã cố rất nhiều rồi. Bạn chỉ đang cố ở tầng ngọn, trong khi vết nứt nằm ở tầng gốc.
“Lý do đủ lớn”: chỗ mà sự thay đổi thật bắt đầu
Nếu không phải cố nhiều hơn, thì là gì?
Chị Oanh phân biệt hai loại nhiên liệu, và tôi thấy nó đúng đến mức muốn in ra dán lên bàn làm việc. Chị nói ý chí giống như pin — nó có hạn, cạn dần trong ngày. “Thứ bền hơn ý chí là lý do.” Không phải một lý do chung chung, mà một lý do đủ lớn và đủ thật để bạn tự nguyện thay đổi ngay cả khi không còn ai nhìn.
Với người phụ nữ trong hôn nhân, chị Oanh mô tả sự dịch chuyển ấy đẹp thế này: từ “tôi phải cứu cuộc hôn nhân này” sang “tôi muốn học cách yêu thương mà không đánh mất chính mình.” Từ gồng gánh sang chủ động. Từ chịu đựng sang lựa chọn.
Bạn thấy không? Chỉ cần đổi một vế, câu ấy trở thành lời tuyên ngôn của một nữ doanh nhân: từ “tôi phải gồng để giữ tất cả những thứ này” sang “tôi muốn thành công mà không đánh mất mình.”
Hai câu nghe gần giống nhau, nhưng chúng đến từ hai con người khác nhau. Câu thứ nhất là người đang chạy trốn nỗi sợ. Câu thứ hai là người đang bước về phía một điều mình thật sự muốn. Và chỉ có câu thứ hai mới đi được đường dài.
Chị Oanh mời thân chủ của mình ngồi lại với ba câu hỏi. Tôi xin phép mượn nguyên, vì tôi không nghĩ mình viết hay hơn được, và vì chúng áp thẳng vào người nữ doanh nhân không cần chỉnh một chữ:
- Điều gì thật sự đang thiếu? (Không phải triệu chứng bề mặt — doanh thu, thời gian, nhân sự — mà nhu cầu gốc bên dưới.)
- Vì sao việc thay đổi lại đáng với tôi — cho chính tôi, chứ không chỉ để giữ công ty, giữ hình ảnh, giữ vai?
- Nếu không ai thay đổi ngoài tôi, tôi vẫn muốn trở thành con người như thế nào?
Ba câu hỏi này, như chị Oanh nói, “dịch chuyển điểm tựa” — từ chỗ trông chờ hoàn cảnh đổi, sang chỗ bạn tìm lại quyền chủ động của mình. Mà quyền chủ động, với một người phụ nữ đã quen đặt mình xuống cuối hàng, chính là món quà lớn nhất.
Điều tôi muốn nói thêm, bằng chỗ đứng của tôi
Có một câu nữa của chị Oanh mà tôi giữ lại: “Bình an không phải thứ bạn ngồi chờ người kia trao cho. Nó bắt đầu từ bên trong bạn.” Và chị viết, khi một người phụ nữ tìm lại được sự vững vàng bên trong, cái nhìn của cô ấy về cuộc sống cũng đổi khác — “Không phải vì hoàn cảnh đổi. Vì người nhìn đã đổi.”
Tôi tin điều đó, và tôi muốn thêm một điều từ chỗ đứng của mình — một nữ doanh nhân đang theo học Thạc sĩ Tâm lý học, một người xây doanh nghiệp trước khi quay về với thế giới bên trong.
Với chúng ta, “trở về với chính mình” dễ bị hiểu thành một thứ xa xỉ, để dành cho lúc “rảnh hơn”, “ổn hơn”. Nhưng tôi học được điều ngược lại: người nhìn không đổi thì doanh nghiệp có lớn đến đâu, bạn vẫn thấy trống ở đúng chỗ cũ. Trở về với mình không phải phần thưởng sau thành công. Nó là cái nền để thành công không rỗng.
Và tôi cũng muốn trung thực như chị Oanh vẫn trung thực: đây không phải con đường tắt, không có công thức, không ai hứa cho bạn một kết quả chắc chắn. Có những ngày tôi vẫn quên thực hành. Có những giai đoạn tôi đi lòng vòng. Trở về với chính mình không phải một lần dứt điểm, mà là một việc ta chọn lại mỗi ngày — giống như điều chị Oanh nói về việc giữ lửa: không ai giữ được bằng một hơi thổi thật mạnh, mà bằng một que củi nhỏ thêm đều mỗi ngày. Và “que củi đầu tiên mỗi ngày, có khi, là dành cho chính bạn.”
Nếu tối nay bạn cũng đang thấy trống
Tôi viết bài này không phải để thêm một việc nữa vào danh sách bạn phải làm. Ngược lại — có lẽ điều đầu tiên là bớt đổ nước vào chiếc xô thủng, và cúi xuống tìm cái lỗ thủng đã.
Nếu chủ đề hôn nhân, quan hệ, cảm xúc là điều đang nặng trong lòng bạn, tôi thật lòng khuyên bạn tìm đọc chị Nguyễn Tú Oanh — nhà tâm lý, ICF Coach (ACC), người sáng lập Happy Life Institute và hiện cũng đang hoàn tất chương trình Thạc sĩ Tâm lý. Chị viết bằng sự tử tế của một người từng đi qua đáy của chính mình, và chị luôn nói rõ ranh giới: đồng hành không thay thế cho trị liệu chuyên sâu khi bạn cần được bảo vệ. Tôi trân trọng sự trung thực đó.
Còn nếu điều đang gọi bạn là một câu hỏi lớn hơn — “tôi đã đi rất xa, sao lại thấy lạc mất chính mình?” — thì đó chính là câu hỏi tôi dành cả công việc của mình để đồng hành. Ở Viện, chúng tôi có một chương trình tên là Hành trình Trở về: sáu tuần để một người nữ doanh nhân dừng lại, nghe rõ tiếng chuông, tìm cái lỗ thủng ở tầng gốc, và ươm lại nội lực của chính mình. Không phải để bạn thành công hơn nữa. Mà để bạn thành công mà không đánh mất mình.
Bạn không cần quyết định gì lớn tối nay. Chỉ cần, khi rửa xong chiếc bát cuối cùng hoặc đóng xong chiếc laptop, tự hỏi mình một câu tử tế mà lâu rồi bạn chưa hỏi:
Đã bao lâu rồi mình chưa thực sự ở bên cạnh chính mình?
Một người phụ nữ bắt đầu tỉnh dậy thì không còn giống hệt như cũ nữa.
Nguyễn Thị Ngọc Dung — người phụ nữ mang nhiều vai cùng lúc: nhà sáng lập & điều hành doanh nghiệp, đồng sáng lập Viện Tâm lý học Doanh nhân & Giáo dục Học đường, Giám đốc Đại sứ BNI, và mẹ của ba cậu con trai. Chị đi ra từ giảng đường Ngoại thương và tấm bằng Thạc sĩ Quản trị Kinh doanh — Tài chính tại Singapore (2009), rồi chọn quay về với thế giới bên trong, hiện đang theo học Thạc sĩ Tâm lý học tại ĐH Sư phạm Hà Nội. Nếu bạn “có mọi thứ trên giấy tờ mà vẫn thấy trống”, chị hiểu — vì chị đã từng ở đúng chỗ đó.
Nguồn cảm hứng: loạt bài chia sẻ của Nguyễn Tú Oanh về khủng hoảng và hàn gắn hôn nhân, đặc biệt bài “Vì sao ‘cố gắng nhiều hơn’ thường không cứu được hôn nhân” — nguyentuoanh.com. Đọc thêm một bài rất hay khác của chị: “Vì sao nghịch cảnh đến để đánh thức, không phải để trừng phạt”. Toàn bộ blog của chị: nguyentuoanh.com/blog. Mọi câu trong ngoặc kép là nguyên văn của chị Oanh; xin trân trọng ghi công.