Có một câu hỏi tôi từng né suốt nhiều năm.
Không phải vì nó khó. Mà vì mỗi lần định trả lời, tôi lại thấy mình trả lời bằng một cái nhãn nào đó. Tôi là mẹ của ba đứa nhỏ. Tôi là người đồng sáng lập. Tôi là Giám đốc Đại sứ. Tôi là vợ.
Toàn những câu đúng. Mà không câu nào chạm tới chỗ tôi thật sự muốn biết.
Vì câu hỏi không phải “bạn làm gì”. Câu hỏi là: tôi là ai, ngoài những vai tôi đang diễn?
Nếu bạn đọc đến đây mà thấy hơi nhói, tôi nghĩ bài này viết cho bạn.
Chúng ta trả lời “tôi là ai” bằng chức năng
Thử để ý mà xem. Khi ai đó hỏi bạn là ai, bạn kể ra việc bạn làm cho người khác.
Bạn là mẹ — người lo cho con. Bạn là sếp — người gánh cho nhân viên. Bạn là vợ — người giữ tổ ấm. Bạn là con — người làm chỗ dựa cho bố mẹ.
Mỗi vai là một chức năng. Và bạn làm tròn hết. Người ngoài nhìn vào thấy một người phụ nữ đâu ra đấy, không thiếu gì.
Nhưng có một câu hỏi ít khi được hỏi: dưới tất cả những chức năng đó, con người thật của bạn — người không cần làm gì cho ai vẫn có giá trị — người đó dạo này thế nào?
Nhiều người trong chúng ta không trả lời được. Không phải vì không có người đó. Mà vì đã quá lâu rồi không ai hỏi, kể cả chính mình.
Vì sao ta đánh mất mình trong các vai
Tôi không nghĩ ai cố tình đánh mất bản thân. Nó xảy ra rất từ từ.
Mỗi vai đều có một kỳ vọng đi kèm. Làm mẹ thì phải hy sinh. Làm sếp thì phải mạnh. Làm vợ thì phải vun vén. Ta đáp ứng từng kỳ vọng một, năm này qua năm khác, cho đến một ngày ta giỏi diễn vai đến mức quên mất đó là vai.
Có một câu tôi hay nói với những người phụ nữ ngồi trước mặt tôi: bạn không yếu, bạn chỉ đã mạnh quá lâu. Có những người không kiệt sức vì kém cỏi. Họ kiệt sức vì đã mạnh ở quá nhiều nơi, trong quá nhiều vai, trong quá nhiều năm.
Và khi mạnh quá lâu, ta bắt đầu tưởng cái vai là con người mình. Ta tưởng nếu thôi gánh, thôi lo, thôi chứng minh, thì mình chẳng còn là ai cả.
Đó là lúc câu hỏi “tôi là ai” trở nên đáng sợ. Vì ta sợ câu trả lời là: không có ai cả.
Câu chuyện tôi tự kể về chính mình
Tôi học được điều này theo cách rất riêng, hồi đi học thạc sĩ ở Singapore.
Khi đó tôi có đủ năng lực để ngồi vào những cuộc thảo luận quốc tế. Nhưng tôi cứ ngồi im. Trong đầu có ý kiến, mà miệng không mở. Tôi tự dựng một bức tường: “Mình không đủ tốt. Mình không bằng người ta.”
Bức tường đó không làm bằng năng lực thật. Nó làm bằng một câu chuyện — câu chuyện tôi kể cho chính mình về việc tôi là ai. Và tôi tin câu chuyện đó đến mức sống theo nó.
Mỗi sáng, tôi bắt đầu đọc lại cho mình nghe một câu chuyện khác. Tôi mượn cuốn Tin vào chính mình ở thư viện, thực hành những lời khẳng định mỗi ngày. Không có phép màu nào cả — chỉ là tôi kiên trì thay câu chuyện cũ bằng một câu thật hơn. Dần dần, các bạn cùng lớp bắt đầu quay sang hỏi ý kiến tôi, ngồi cạnh tôi trong giờ thảo luận.
Năng lực tôi không đổi. Cái đổi là câu chuyện tôi kể về mình.
Tôi kể chuyện này vì đây là cốt lõi của câu hỏi “tôi là ai”. Phần lớn cái khiến ta mắc kẹt trong các vai không phải hoàn cảnh — mà là câu chuyện ta kể cho bản thân về việc mình buộc phải là ai.
Hành trình quay về với người đứng sau các vai
Câu hỏi “tôi là ai, ngoài những vai tôi đang diễn?” không trả lời được trong một buổi tối. Nó là một hành trình, và tôi nghĩ nó đi qua vài chặng.
Chặng đầu là nhận ra mình đang mệt một kiểu mệt khác — không phải mệt thân mà là mệt hồn, thứ ngủ bao nhiêu cũng không hết.
Rồi là gọi tên nỗi cô đơn — cái cảm giác đông người mà không ai thật sự thấy mình.
Sau đó là nhìn vào những gánh nặng ta tự thêm vào: nỗi sợ đội lốt cơ hội, nhu cầu kiểm soát mọi thứ, áp lực phải chứng minh, và sự khó khăn khi buông một thứ.
Rồi ta tách mình ra khỏi các vai để hỏi: vai nào là tôi thật, vai nào chỉ là việc tôi làm?
Và cuối cùng là học cách sống từ trong ra ngoài — sống từ con người thật, chứ không từ kỳ vọng của các vai.
Tôi viết riêng từng chặng đó thành từng bài. Bạn không cần đọc hết một lúc. Cứ bắt đầu từ chỗ nào chạm bạn nhất.
Bước đầu tiên: tách mình ra để nhìn
Nếu tối nay bạn chỉ làm một việc, tôi mời bạn thử việc này.
Lấy một tờ giấy. Viết ra tất cả các vai bạn đang mang. Vợ, mẹ, sếp, con, bạn, đồng nghiệp — viết hết.
Rồi nhìn vào danh sách đó và hỏi: nếu bỏ hết những vai này đi, còn lại gì? Người còn lại đó thích gì, sợ gì, muốn gì — cho riêng mình, không vì ai cả?
Câu trả lời có thể không đến ngay. Không sao. Việc bạn dám hỏi đã là quay về rồi.
Tôi không hứa sẽ giúp bạn thay đổi cuộc đời. Tôi chỉ tin rằng người đứng sau các vai của bạn vẫn còn đó — chưa bao giờ mất — và xứng đáng được bạn gặp lại.
Nếu bạn muốn làm việc này cùng người khác, trong một không gian an toàn, tôi có một buổi Workshop Nhẹ Đầu (120 phút) và xa hơn là hành trình coaching nhóm Hành trình Trở về. Khi nào bạn sẵn sàng.
Còn bây giờ, tôi để lại cho bạn đúng câu hỏi mở đầu, mang theo về:
Bạn là ai, ngoài những vai bạn đang diễn?
Nguyễn Thị Ngọc Dung — Thạc sĩ Tâm lý học (ĐH Sư phạm Hà Nội), đồng sáng lập Viện Tâm lý học Doanh nhân & Giáo dục Học đường, Giám đốc Đại sứ BNI.
Câu hỏi thường gặp
“Tôi là ai ngoài những vai tôi đang diễn” nghĩa là gì?
Đó là câu hỏi mời bạn phân biệt giữa con người thật của mình và những chức năng bạn đảm nhận (vợ, mẹ, sếp, con). Các vai mô tả việc bạn làm cho người khác; nhưng bên dưới chúng vẫn có một con người với mong muốn, niềm vui và giá trị riêng — người đó mới là “tôi”.
Vì sao nữ doanh nhân hay đánh mất bản thân trong các vai?
Vì mỗi vai đi kèm một kỳ vọng (phải mạnh, phải hy sinh, phải vun vén), và khi đáp ứng các kỳ vọng đó năm này qua năm khác, ta dần đồng hóa mình với vai diễn — đến mức quên rằng mình còn là ai khác ngoài chúng.
Làm sao để bắt đầu tìm lại chính mình?
Bắt đầu bằng việc tách ra để nhìn: viết ra tất cả các vai bạn đang mang, rồi tự hỏi nếu bỏ hết đi thì người còn lại thích gì, muốn gì cho riêng mình. Không cần trả lời ngay — chỉ cần dám đặt câu hỏi là đã bắt đầu quay về.