Có một câu tôi đọc xong rồi ngồi lặng đi một lúc.
“Người ta nhìn chiếc xe lăn của tôi và thấy một dấu chấm hết. Tôi nhìn nó và thấy một đòn bẩy.”
Câu đó là của chị Diễm Thúy — một người phụ nữ tôi trân trọng, và may mắn là chúng tôi có chung một vài điểm tựa trong đời. Chị là dược sĩ, mười bảy năm kinh doanh chuỗi nhà thuốc. Chị và tôi cùng đi qua các khóa học của thầy Phạm Thành Long, cùng sinh hoạt trong cộng đồng BNI. Nên khi tôi kể về chị hôm nay, tôi không kể như một người ngoài đọc được một câu chuyện hay trên mạng. Tôi kể về một người chị em trong nghề.
Nhưng tôi không viết bài này để bạn thương chị. Chính chị cũng nói rõ: “Không phải để bạn thương hại — mà để bạn nhìn lại cái cớ của chính mình.” Vậy nên tôi sẽ làm đúng điều chị muốn. Tôi sẽ dùng câu chuyện của chị như một tấm gương, soi vào một thứ mà rất nhiều nữ doanh nhân giỏi giang đang mang mà không gọi tên: cái cớ.
Câu chuyện, kể thật ngắn
Chị Thúy sinh ra ở Quảng Ngãi, tuổi thơ đủ đầy. Từ bé chị đã mơ làm diễn giả truyền cảm hứng, đào tạo người khác xây thương hiệu cá nhân. Năm mười tám tuổi, chị được chẩn đoán viêm đa khớp dạng thấp — đến nay đã hai mươi lăm năm sống chung với đau.
Tám năm trước, chị mang thai đứa con đầu lòng. Đến tuần thứ sáu, các khớp sưng biến dạng, bác sĩ khuyên bỏ con: 85% khả năng cả mẹ lẫn con cùng mất, 15% sống nhưng phải ngồi xe lăn cả đời. Chị chọn giữ con. Từ tuần thứ sáu đến khi sinh, chị không uống một viên thuốc điều trị nào. Đau quá, chị “nhét khăn sữa vào miệng, cắn răng”, không dám khóc vì sợ con buồn.
Chị viết một câu mà tôi nghĩ chỉ người mẹ mới viết nổi: “Có những nỗi đau không có thuốc giảm. Chỉ có một chiếc khăn sữa và một người mẹ.”
Con chào đời khỏe mạnh. Chị bước vào hành trình ngồi xe lăn. Và rồi — ba năm trốn sau bốn bức tường, quản chuỗi nhà thuốc qua màn hình camera, bán hàng online mà giấu nhẹm chuyện mình ngồi xe lăn. Cho đến năm 2019, chị gặp thầy Long, và mọi thứ đảo chiều. Hôm nay chị là Giám đốc cộng đồng BNI Best, đào tạo hơn một trăm học viên xây kênh thương hiệu cá nhân — nhiều người trong số đó chị kể trong bài Xây kênh thương hiệu cá nhân từ con số 0.
Đó là phần ai đọc cũng thấy. Giờ tôi muốn nói phần nằm dưới bề mặt.
“Cái cớ” — thứ tâm trí dựng lên để bảo vệ ta
Chị Thúy kết bài bằng một câu hỏi thẳng: “Cái cớ của bạn để không bắt đầu — nó là gì?”
Tôi làm việc với nhiều nữ doanh nhân, và tôi để ý điều này: cái cớ hiếm khi là sự lười biếng. Nó tinh vi hơn nhiều. Cái cớ thường là một tấm khiên. Tâm lý học có một khái niệm gọi là self-handicapping — ta tự dựng sẵn một lý do để nếu có thất bại, ta còn chỗ nấp: “Tại tôi bận quá”, “tại tôi chưa đủ giỏi”, “tại hoàn cảnh”.
Nghe thì như đang tự bảo vệ. Nhưng cái giá của tấm khiên đó là: ta không bao giờ biết mình thật sự làm được đến đâu. Ta đổi khả năng-được-tỏa-sáng lấy sự an toàn của việc-không-bị-đánh-giá.
Điều đáng nói ở chị Thúy là: nếu có một người trên đời được quyền dùng cái cớ, thì đó là chị. Xe lăn. Tay chân biến dạng. Hai mươi lăm năm đau. Không ai trách chị một câu nếu chị chọn ở yên. Vậy mà chị lại là người bỏ cái cớ xuống.
Với bạn — người phụ nữ đang đọc những dòng này — câu hỏi không phải “cái cớ của tôi có chính đáng không”. Cái cớ nào cũng có vẻ chính đáng, đó là lý do nó tồn tại được. Câu hỏi là: cái cớ này đang bảo vệ tôi khỏi điều gì? Thường thì phía sau không phải là bận rộn. Phía sau là một nỗi sợ.
Sự xấu hổ, và ba năm sau bốn bức tường
Ba năm chị Thúy không ra khỏi nhà. Bán hàng mà giấu chiếc xe lăn. Đọc đến đây nhiều người nghĩ đó là vì đau. Nhưng chính chị nói: “Không phải sợ đau — mà sợ ánh mắt người ta nhìn mình.”
Đó không phải nỗi đau thể xác. Đó là sự xấu hổ (shame).
Trong tâm lý học, người ta phân biệt rất rõ giữa xấu hổ và cảm giác tội lỗi. Tội lỗi là “tôi đã làm một việc sai”. Xấu hổ thì nặng hơn nhiều: “tôi là một con người sai, một con người tệ, không xứng đáng”. Và phản ứng tự nhiên của xấu hổ là gì? Là trốn. Là giấu đi. Là thu mình sau bốn bức tường, thật hoặc vô hình.
Tôi hiểu cơ chế này không chỉ qua sách. Hồi tôi đi học thạc sĩ ở Singapore, tôi có năng lực nhưng không tin vào chính mình. Tôi tự dựng một rào cản vô hình: “Mình không đủ tốt, mình không bằng người ta.” Trong giờ thảo luận nhóm, tôi có ý kiến mà ngồi im. Bốn bức tường của tôi không phải bằng gạch — nó bằng một câu tôi tự nói với mình mỗi ngày. Nhưng nó giam tôi thật.
Điều tôi muốn bạn thấy là: bức tường của chị Thúy nhìn thì khác bức tường của tôi, khác bức tường của bạn. Nhưng cơ chế thì giống hệt. Ta giấu đi cái ta nghĩ là điểm yếu, vì ta sợ nếu người khác thấy, họ sẽ định giá lại con người ta. Với nữ doanh nhân, “điểm yếu” đó có muôn hình: một lần phá sản, một cuộc hôn nhân đổ vỡ, một khoảng trống học vấn, một nỗi mệt mà bạn không dám nói vì “chị mạnh mẽ thế cơ mà”. Và thế là ta điều hành cả một doanh nghiệp trong khi giấu đi một phần con người mình.
Tin tốt là: xấu hổ không phải một bản án chung thân. Cái ngược lại của nó — thứ các nhà nghiên cứu gọi là sức bền trước xấu hổ — bắt đầu từ đúng một hành động: gọi tên nó ra ánh sáng. Xấu hổ sống được là nhờ bóng tối và sự im lặng. Chị Thúy khỏi bốn bức tường vào đúng lúc chị dám để chiếc xe lăn lên hình.
Cùng một chiếc xe lăn, hai cách nhìn, hai cuộc đời
Đây là chỗ tôi thấy đẹp nhất trong câu chuyện của chị.
Chiếc xe lăn không thay đổi. Cái thay đổi là cách chị diễn giải nó. Từ “dấu chấm hết” thành “đòn bẩy”. Từ “nỗi nhục” thành, như chị nói, “huân chương”.
Tâm lý học gọi việc này là tái định khung nhận thức (cognitive reappraisal) — không phải chối bỏ sự thật, không phải tự lừa mình rằng đau là vui, mà là chọn một khung ý nghĩa khác cho cùng một sự thật. Và khi khung ý nghĩa đổi, hành vi đổi theo. Người ta còn có một khái niệm nữa, đẹp hơn: trưởng thành sau sang chấn — hiện tượng một số người, sau biến cố lớn, không chỉ hồi phục mà còn lớn lên theo hướng họ chưa từng có nếu biến cố không xảy ra.
Nhưng tôi muốn bạn nghe kỹ điều này, để không hiểu lầm: tái định khung không phải là dán một câu tích cực lên trên một vết thương chưa lành. Chị Thúy làm được là vì chị đã trả giá thật, đã đau thật, đã trốn thật ba năm. Tái định khung tử tế đi sau lòng trắc ẩn với bản thân, chứ không phải thay thế nó. Trước khi biến chiếc xe lăn thành huân chương, chị đã cho phép mình khóc khi không ai nhìn thấy. Thứ tự đó quan trọng.
Câu chị đúc kết làm tôi tâm đắc nhất: “Thứ bạn đang giấu vì xấu hổ, có khi lại chính là đòn bẩy lớn nhất đời bạn.”
Với bạn, điều này rất thực tế. Cái bạn đang giấu vì nghĩ nó làm mình yếu đi — trải nghiệm gãy đổ, con đường vòng vèo, vết sẹo riêng — rất có thể chính là điểm khiến bạn không ai thay thế được. Không phải vì vết sẹo đẹp. Mà vì nó thật, và người ta tin vào cái thật. Một chiếc xe lăn được giấu đi là một gánh nặng. Cũng chiếc xe lăn đó, được kể ra, trở thành thương hiệu.
Bạn kể câu chuyện nào về chính mình?
Có một chi tiết nhỏ mà tôi cứ nhớ. Chị Thúy nói chị từng sợ mình trở thành “kẻ tàn phế, vô dụng, gánh nặng cho chồng con”. Rồi hôm nay chị mô tả mình bằng một từ khác: “tinh thần của một chiến binh”.
Cùng một người. Hai câu chuyện. Và mỗi câu chuyện tạo ra một cuộc đời khác nhau.
Chúng ta ai cũng có một câu chuyện thầm thì về chính mình — nhà tâm lý gọi là bản dạng (identity), là “tôi là kiểu người nào”. Vấn đề là phần lớn câu chuyện đó được viết từ hồi ta còn rất trẻ, bởi một người chưa hiểu gì, trong một hoàn cảnh đã qua từ lâu. Vậy mà ta vẫn để nó điều khiển mình ở tuổi bốn mươi.
Là nữ doanh nhân, bạn giỏi cập nhật mọi thứ: cập nhật sản phẩm, cập nhật thị trường, cập nhật đội ngũ. Nhưng câu chuyện bạn kể về chính mình đã bao lâu chưa được cập nhật? Bạn còn đang gọi mình là “người không đủ giỏi”, “người luôn phải gồng”, trong khi bằng chứng đời bạn đã nói điều ngược lại từ lâu rồi?
Đừng đợi hết sợ mới bắt đầu
Chị Thúy không đợi hết đau mới sống. Không đợi hết sợ mới cầm micro — lần đầu chị “run, sợ, không dám mở miệng”, nhưng vẫn đăng video đầu tiên. Chị viết: “Đừng để hoàn cảnh viết kịch bản cuộc đời bạn.”
Tôi tin điều đó, và tôi tin theo cách của một người cũng từng ngồi im quá lâu vì đợi mình “đủ” đã. Cái ngày đủ tự tin, đủ sẵn sàng, đủ hoàn hảo — nó không tự đến. Nó đến sau khi ta bắt đầu, không phải trước.
Nếu hôm nay bạn mang về một câu hỏi, hãy để nó là câu của chị Thúy, nhưng tôi xin hỏi lại bạn thật dịu dàng: cái cớ của bạn để chưa trở về với con người thật của mình — nó tên là gì? Và nó đang bảo vệ bạn khỏi nỗi sợ nào?
Bạn không cần trả lời tôi. Chỉ cần đừng vờ như không nghe thấy câu hỏi. Còn khi nào bạn sẵn sàng ngồi xuống nhìn thẳng vào cái cớ đó — và bắt đầu gỡ nó ra để tìm lại chính mình — tôi ở đây, và tôi rất sẵn lòng đồng hành.
Cảm ơn chị Diễm Thúy, vì một câu chuyện không xin ai thương, mà khiến người ta muốn đứng dậy.
Nguồn cảm hứng: câu chuyện của Coach Diễm Thúy — https://diemthuy.vn/
Nguyễn Thị Ngọc Dung — nhà sáng lập & điều hành doanh nghiệp, đồng sáng lập Viện Tâm lý học Doanh nhân & Giáo dục Học đường, Giám đốc Đại sứ BNI, và mẹ của ba cậu con trai. Chị đi ra từ giảng đường Ngoại thương và tấm bằng Thạc sĩ Quản trị Kinh doanh — Tài chính tại Singapore (2009), rồi chọn quay về với thế giới bên trong, hiện đang theo học Thạc sĩ Tâm lý học tại ĐH Sư phạm Hà Nội. Nếu bạn “có mọi thứ trên giấy tờ mà vẫn thấy trống”, chị hiểu — vì chị đã từng ở đúng chỗ đó.